Begeleiden van rollenspelen

Een rollenspel is een simulatie waarbij deelnemers een bepaalde situatie — een moeilijk gesprek, een conflictsituatie, een verkoopgesprek — naspelen in een veilige leeromgeving. Dat klinkt eenvoudig, maar de kracht zit in de combinatie van ervaren, voelen en reflecteren. De deelnemer stapt even uit zijn comfortzone en oefent gedrag dat in de echte wereld consequenties heeft, maar nu in een veilige setting.

Rollenspelen zijn bijzonder effectief omdat ze leren activeren op meerdere niveaus tegelijk: cognitief (wat weet ik?), gedragsmatig (wat doe ik?) en emotioneel (hoe reageer ik?). Dat maakt ze onvervangbaar voor thema’s als communicatie, conflicthantering, feedback geven, leidinggeven en klantgesprekken.

De valkuilen van een slecht begeleid rollenspel

De slechte reputatie die rollenspelen bij sommige deelnemers hebben, is bijna altijd te herleiden tot dezelfde fouten: onvoldoende veiligheid in de groep, een onduidelijke leerfocus, een te lange of te ongestructureerde nabespreking of gewoonweg het verkeerde moment in een trainingsprogramma. Een deelnemer die zich blootgesteld voelt in plaats van ondersteund, leert niets. Een observator die geen opdracht meekrijgt, haakt af.

Goed begeleiden begint dus vóór het rollenspel zelf: met een doordachte opzet, een heldere briefing, een veilige setting en duidelijke afspraken over hoe er geobserveerd en teruggekoppeld wordt.

Varianten van rollenspelen: niet één maat voor alles

Er bestaan meer varianten van het rollenspel dan de meeste trainers kennen. Je kunt werken met een rollenspel vooraan in de groep (klassikaal), in subgroepen of volledig tussen deelnemers onderling. Je kunt als trainer zelf meespelen of net bewust buiten de actie blijven. Elke keuze heeft een impact op de veiligheid, de leerdiepte en de groepsdynamiek. De kunst is om telkens de meest passende variant te kiezen op basis van de groepsgrootte, de leerdoelen en de leerbereidheid van de deelnemers.

Bijzonder waardevol zijn ook technieken als stopzetten en interveniëren, coaching op voorzet van de deelnemer, dubbelspel en het werken met ondertiteling. Elk van die technieken geeft de trainer instrumenten in handen om op het juiste moment bij te sturen, zonder de leerervaring te doorbreken.

Oogsten uit een rollenspel: de nabespreking als kern

Het rollenspel zelf duurt misschien tien minuten. Maar de echte leerwinst zit in de nabespreking. Hoe je die organiseert, in welke volgorde je feedback geeft, welke plaats je de speler geeft ten opzichte van de observatoren: dat bepaalt of het een diepe leerervaring wordt of een loutere oefening. In deze training besteden we uitgebreid aandacht aan hoe je het oogsten organiseert zodat elke deelnemer, ook degene die alleen observeerde, iets concreet meeneemt.

Voor beginnende trainers, groepsbegeleiders en facilitatoren en voor meer ervaren mensen die zichzelf terug scherp willen stellen.

• Je kan het rollenspel bewust als didactische werkvorm inzetten.
• Je leert verschillende varianten van rollenspelen begeleiden.
• Je kan de juiste setting creëren in een groep om met rollenspelen te starten.
• Je weet je deelnemers actief bij het gebeuren te betrekken of ze nu spelen of observeren.
• Je weet het maximum aan leren uit deze methodiek te halen.
• Je herkent wanneer een rollenspel de meest geschikte methodiek is en wanneer niet.
• Je past technieken toe zoals dubbelspel, ondertiteling en gerichte observatieopdrachten.

• Rollenspel: wat is het wel en wat niet? Afbakening van de methodiek.
• Verschillende varianten van het rollenspel. Rollenspel vooraan, in de groep of in subgroepen, rollenspel tussen deelnemers, als trainer meedoen in een rollenspel.  Pro’s en con’s van de verschillende werkvormen.
• Wanneer zijn rollenspelen een geschikte methodiek? Verkenning van de criteria: groepsgrootte, duur van de opleiding, leerdoelen, groepssamenstelling en leerbereidheid van de deelnemers.
• Het opzetten van een rollenspel: het belang van veiligheid en een heldere leerfocus. Aandacht voor: de opstelling van de ruimte, de keuze van de case, het aankondigen van rollenspelen, briefing van de medespeler, observatieopdracht voor de andere deelnemers, afspraken over eventueel interveniëren, het stopzetten en herspelen. 
• Het begeleiden van een rollenspel: zorg voor zij die spelen en zij die observeren. Mogelijke vormen om de deelnemer te ondersteunen tijdens het spel: stopzetten en interveniëren, coaching op voorzet van de deelnemer, dubbelspel en werken met ondertiteling. Zorg voor de observatoren: gerichte observatiefocus meegeven, coachopdracht geven, laten dubbelen, vragen om te noteren, werken met kaarten.
• Het oogsten vanuit een rollenspel: hoe van het gebeuren een waardevolle leerervaring maken voor elke deelnemer. Hoe nabespreken? Plaats van de deelnemer tijdens de nabespreking, gerichte feedback, volgorde van feedback geven.

• De training wordt opgebouwd op maat van de groep.
• Er is ruimte om eigen leervragen en oefenkwesties in te brengen.
• Iedereen krijgt de gelegenheid om een rollenspel te begeleiden.
• De training is zeer actief en praktisch.
• Er worden maximum 10 deelnemers toegelaten.

• HRDA handouts: Begeleiden van rollenspelen.
• Boek: w.H. Ouwehand: Omgaan met rollenspelen.

Tamara Lenaerts is handelsingenieur, theaterregisseur en instructor Deep Democracy. Zij behaalde een aggregaatsdiploma, volgde een intensieve training in het leiden van groepen en teams en een opleiding tot organisatieopsteller. Ze verdiept zich daarnaast in mindfulness en lichaamswerk.  Tamara werkte de voorbije 25 jaar in de wereld van Learning & Development; een 7-tal daarvan als verantwoordelijke L&D (bij de Federale Overheid en bij de Colruyt Group) en een 9-tal jaar als medebestuurder en coach-trainster bij een bureau voor training, coaching en consulting. Wat leidde tot een uitgebreide expertise in het ontwikkelen en geven van trainingen rond leidinggeven en communicatie, in het begeleiden van teams en in het uittekenen van een trainingsbeleid binnen (overheids)organisaties.  In 2009 richtte ze laDuende op. Vanuit deze organisatie focust zij zich voornamelijk op de procesmatige kant van het werken met leergroepen en teams, op dat wat speelt onder de oppervlakte. Sinds 2016 draagt ze via She & Company ook haar steentje bij aan een vrouwelijkere wereld. De ervaring die ze verwierf met het opzetten van tien vrouwenfestivals en ettelijke -cirkels, vertaalt ze nu ook in een aanbod rond genderdiversiteit naar organisaties.  Haar manier van werken is intens, intuïtief, speels, praktijkgericht, al doende en constructief spiegelend.  Tamara is lead trainer van de Opleiding tot Professioneel Trainer bij HRD Academy.