Van mindfulness naar spiritualiteit: rust in je hoofd

Er zijn vele momenten op een dag waarop je hoofd het van je overneemt.  Je ligt bijvoorbeeld nog maar net in bed en er begint een stroom van gedachten die je niet kan stoppen.  Je ligt uren te piekeren.

• Een oud gesprek dat je blijft herhalen en herleven.
• Een beslissing waarvan je vreest dat ze fout kan lopen.
• Een angst voor de toekomst, die extra stress met zich meebrengt.

Maar het zijn niet alleen gedachten die je helemaal in beslag kunnen nemen.  Soms komt er ook een gevoel dat blijft hangen: een knoop in je maag, een druk op je borst, een onverklaarbare spanning die niet zomaar weg wil.  Een verdriet dat opkomt zonder duidelijke reden, stress die in je lijf blijft zitten.

En ze werken op elkaar in, die gedachten en gevoelens.  Je gedachten voeden je gevoelens en andersom.  Een klein angstig gevoel lokt een bezorgde gedachte uit, die gedachte maakt het gevoel sterker waardoor je nog negatiever gaat denken.  Voor je het weet, zit je in een spiraal van piekeren en stress die zichzelf blijft versterken.  Vaak niet omdat de situatie zo dramatisch is, maar omdat hoofd en hart elkaar bevestigen in een verhaal dat steeds zwaarder wordt. 

En het jammerlijke is: het zijn zelden de positieve gedachten die blijven hangen.  Negatieve gedachten en gevoelens lijken heel hardnekkig en vaak zijn het steeds dezelfde nare gedachten en gevoelens die terugkomen.  Alsof ze harder roepen en meer aandacht opeisen dan alles wat licht en prettig is.

We geloven dat onze gedachten allemaal waar zijn.  We denken dat onze gevoelens vertellen wie we zijn.  En precies daar begint het lijden en het afzien heb ik gemerkt.  Wanneer je gelooft dat gedachten jou definiëren en gevoelens je identiteit vormen, lijkt het alsof je geen ruimte meer hebt om te ademen en de rust in je hoofd is dan ver weg. 

Maar dat hoeft niet zo te zijn.

Er gebeurt iets in je leven.  Iemand zegt iets onverwachts.  Er valt een stilte in een gesprek.  Een mail blijft te lang onbeantwoord.  Een herinnering duikt op.  Op zich zijn dat neutrale feiten.  Gebeurtenissen die komen en gaan.  Maar wat in je hoofd gebeurt, dat is vaak waar het lijden ontstaat en waar stress zich opbouwt.  Je brein komt meteen in actie:

• "Zie je wel."
• "Dit loopt verkeerd af."
• "Wat als…?"
• "Waarom zei hij dat?"
• "Waarom voelde dat zo slecht?"
• "Waarom gebeurt dit altijd met mij?"

Voor je het weet ben je niet meer bezig met de gebeurtenis zelf, maar met een heel verhaal dat je hoofd eromheen bouwt.  Een verhaal dat vaak veel zwaarder is dan de realiteit en het piekeren verder voedt.  De gebeurtenis is voorbij.  Maar het mentale 'gezoem' blijft vaak nog lang doorgaan.  Soms start het mentale verhaal en de daarbij horende stress al vooraleer de gebeurtenis plaatsvindt.

En precies dat mentale 'gezoem', de interpretaties, de oordelen, de voorspellingen, de angsten, is wat onder andere Eckhart Tolle beschrijft als de bron van menselijk lijden.  Niet het leven zelf veroorzaakt stress, maar onze gedachten over dat leven, waardoor de rust in je hoofd verdwijnt.

Om duidelijk te zijn, het gaat hier over mentale en emotionele pijn, niet fysieke pijn. Fysieke pijn, zoals bij een operatie, ziekte of kwetsuur, is reëel en vraagt zorg, rust en medische aandacht. Daarnaast gebeuren er in het leven ook gebeurtenissen die op zichzelf diep ingrijpend en pijnlijk zijn: verlies, afscheid, afwijzing, trauma, teleurstelling. Die ervaringen kunnen ons volledig uit balans brengen en doen oprecht pijn. Dat lijden valt niet te ontkennen en wil ik uiteraard niet minimaliseren.

Maar zelfs bij zulke moeilijke ervaringen wordt het lijden vaak nog extra versterkt door wat ons hoofd er voortdurend over blijft vertellen of de weerstand tegen wat er gebeurt. De gebeurtenis raakt ons, maar het mentale herhalen, interpreteren en piekeren kan de pijn verdiepen en verlengen. In dit mentale proces ontstaat volgens mij ruimte om anders met lijden om te gaan.

Rupert Spira zegt: "Lijden komt uit het verzet tegen wat er momenteel is."  Het is niet altijd de gebeurtenis zelf die ons vastzet, maar het verhaal: "Dit had niet mogen gebeuren."  In feite zeg je dan "Ik wil niet wat er nu is/gebeurt, ik wil iets anders."  Dit mentale verzet tegen wat 'is', tegen het 'nu', is vaak de oorzaak van extra lijden en afzien.

Toen ik dit begon te zien, door het observeren van mijn gedachten en gevoelens, kwam er ruimte tussen wat er gebeurt en wat het brein erover vertelt.  En op die manier komt er af en toe rust in mijn hoofd.

Je hebt geen invloed op je gedachten.  Ze gebeuren gewoon. Eckhart Tolle zegt vaak in zijn podcasts: "You are not thinking, you are being thought".  Ik kan de podcasts van Eckhart Tolle trouwens zeker aanraden.  

We denken dat we onze gedachten kiezen, maar als je erop let, merk je al snel dat gedachten vanzelf opkomen, net als geluiden of fysieke sensaties.  Ze verschijnen vanzelf en verdwijnen terug zonder dat we daar enige controle over hebben.  Probeer maar eens niet te denken aan een roze olifant bijvoorbeeld.  Het probleem ontstaat wanneer we ze blind geloven en wanneer we denken "ik ben mijn gedachten", waardoor het piekeren vrije baan krijgt.

Zoals we al zeiden, zijn het vaak negatieve gedachten:

• "Ik kan het niet"
• "Er is iets mis met mij"
• "Ik ga falen"
• "Niemand ziet mij"
• "Ik ben niet goed genoeg"

We herkennen allemaal deze negatieve gedachten want we hebben ze allemaal.  Wanneer je gelooft wat je hoofd zegt, wordt je hele lichaam meegetrokken in de angst, de spanning of het verdriet dat ermee gepaard gaat.

Maar gedachten zijn geen waarheid.  En jij bent je gedachten niet.  Gedachten zijn bewegingen in jou, vormen van energie, ze definiëren jou niet.  Het moment waarop ik dit begon te zien, ontstond er ruimte en rust. Hoe? Door mijn gedachten en gevoelens te observeren en er niet blindelings in mee te gaan. 

Ik heb veel geleerd van Eckhart Tolle, Rupert Spira, Joe Dispenza, Ramana Maharshi, Sri Nisargadatta Maharaj, Bernardo Kastrup, Pim van Lommel, Sogyal Rinpoche en vele andere auteurs.  En van spirituele stromingen zoals Advaita Vedanta, Soefisme, Boedhisme en Tantra. 

Deze video van Eckhart Tolle kan jou misschien inspireren over het thema van deze blog: How to calm the voice inside. 

Ook gevoelens kunnen intens zijn: onzekerheid, angst, frustratie, teleurstelling. Ze mogen er zijn. Maar ze zeggen niets over wie jij bent. Ze tonen enkel wat er op dit moment door je heen beweegt.

Toch vereenzelvigen we ons er vaak mee. Dat hoor je ook in onze taal: ik ben boos, ik ben verdrietig, ik ben ontgoocheld. Zonder het te merken, maken we van een ervaring een identiteit.

Wat mij geholpen heeft, is mijn gevoelens leren observeren. Een emotie bekijken alsof je naar een voorbijtrekkende wolk kijkt: met aandacht, mildheid en zonder weerstand of oordeel. Niet om ze weg te krijgen, maar om erbij te blijven zonder verzet.  Wanneer je ze doorvoelt en ruimte geeft, verzachten ze. Ze zijn niet vast of blijvend, maar bewegen en stromen door jou.

Sommige gevoelens doen pijn, dat hoort bij het leven. Langdurig en onnodig lijden ontstaat vanuit mijn ervaring wanneer dezelfde gevoelens je telkens opnieuw meesleuren, vaak gevoed door de verhalen die in je hoofd blijven rondgaan. Een oude angst of kwetsuur kan zo je hele systeem overnemen en zichzelf versterken. Dit is wat Eckhart Tolle het pijnlichaam noemt.

Een helpende vraag kan zijn: komt dit gevoel uit wat er nu gebeurt of net gebeurd is, of uit wat ik erover denk?  Door gevoelens liefdevol te observeren zonder je ermee te identificeren, ontstaat ruimte. En in die ruimte ontdek je iets essentieels: jij bént niet je gevoelens.

Hier vind je een interessante video van Eckhart Tolle over omgaan met gevoelens: Secrets to stop identifying with your emotions.

Wanneer je gedachten en gevoelens begint te observeren, verschuift er iets subtiels maar belangrijks. Je merkt dat je niet langer volledig samenvalt met wat je denkt of voelt, maar dat je ernaar kijkt. Dat kleine verschil maakt veel uit. Het toont dat er in jou een plek bestaat, je zou die de observator kunnen noemen, die niet meegesleurd wordt door spanning, twijfel of angst, maar rustig waarneemt wat er gebeurt.

Observeren kan met lichtheid gebeuren, zelfs met een vleugje humor. Wanneer een oude gedachte opduikt, kan je zacht glimlachen en denken: "Ah, daar is die weer." Als een vertrouwde wolk die voorbijdrijft. Hetzelfde geldt voor gevoelens: "Hallo angst, je bent ook weer van de partij zie ik" Je aanvaardt wat er komt, je kijkt ernaar zonder oordeel, zonder analyse en zonder de drang om meteen iets te veranderen. Je duwt niets weg, want weerstand maakt gedachten en gevoelens net sterker. Door te laten zijn wat er is, door mee te bewegen in plaats van te vechten en je er niet mee te identificeren, ontstaat vanzelf meer ruimte en lichtheid.  Dat is hoe ik het ervaar op mijn pad.

Jan Geurtz, Nederlandse schrijver en spiritueel leraar, verwoordt dit in zijn boeken en retreats op een eenvoudige manier met: “Geeft niks, mag best.” Een zinnetje dat ik al een oneindig aantal keren tegen mezelf gezegd heb.

Observeren, bewust zijn, aanwezig zijn, woorden als presence, awareness of consciousness, en zelfs wat sommige tradities (begin van) awakening noemen, verwijzen allemaal naar hetzelfde: wakker en aandachtig aanwezig zijn bij wat er is, vanbinnen en vanbuiten, zonder extra stress toe te voegen, zonder erin meegezogen te worden.

Aanwezig zijn betekent dat je niet langer meegaat in elke gedachte of elk gevoel dat opkomt. Alsof je een kleine stap achteruit zet en kijkt naar wat er binnenin beweegt. Zolang je volledig in een gedachte zit, zie je niet dat het een gedachte is. En zolang je volledig in een emotie zit, voelt het alsof jij die emotie bént. Bewust zijn opent een kleine ruimte tussen jou en je ervaring.

In het begin is dit subtiel en kwetsbaar, merkte ik. Soms is er even aanwezigheid en daarna neemt je hoofd het weer over. Dat is helemaal oké ("Geeft niks, mag best"). Elke keer dat je merkt wat er gebeurt en vriendelijk terugkeert naar aanwezig zijn, groeit die beweging. Hoe vaker je oefent, hoe sneller je herkent wanneer je weer opgaat in je hoofd. En hoe vaker je zo aanwezig bent, hoe meer innerlijke ruimte er ontstaat en hoe stiller het wordt vanbinnen.

Hieronder een aantal veranderingen die ik opmerkte toen ik begon te oefenen met bewust zijn doorheen de dag.

Wanneer je bewuster aanwezig bent, verandert je innerlijke wereld op een zachte maar merkbare manier. Je neemt je gedachten en gevoelens minder persoonlijk, omdat je er niet langer automatisch in gelooft of je ermee identificeert. Er ontstaat een kleine pauze vóór je reactie en net die pauze brengt meer rust en helderheid.

Je ziet ook sneller dat de ander niet per se iets tégen jou bedoelt. Je herkent dat mensen vaak reageren vanuit hun eigen gedachten, gevoelens en oude patronen. Wat eerst als kritiek of afwijzing voelde, zie je nu vaker als iemand die het moeilijk heeft of vastzit in zijn of haar eigen verhaal. Die mildheid maakt gesprekken zachter, verbinding opnieuw mogelijk en conflicten minder scherp, omdat jij niet langer meegezogen wordt in een emotionele storm.

Ook in jezelf verschuift er veel. Je lichaam ontspant vaker.  Je maakt keuzes vanuit meer helderheid, in plaats van voortgeduwd te worden door angst of automatische patronen. Loslaten gaat makkelijker: je blijft minder hangen in verhalen die je vroeger dagenlang konden bezighouden.  Piekeren verliest af en toe zijn grip. Angst en stress worden lichter,  waardoor rust in je hoofd opnieuw mogelijk wordt. 

Omdat je je niet langer identificeert met elke gedachte of elk gevoel, ervaar je minder innerlijk verzet. En daardoor ook minder zwaarte. Je ziet situaties duidelijker en kan beter aanvoelen wat klopt voor jou, niet omdat je omstandigheden perfect zijn, maar omdat je er anders mee omgaat.

Maar misschien is dit wel het belangrijkste gevolg van bewust zijn: je lijdt minder. Niet omdat moeilijke momenten verdwijnen, maar omdat je er minder in vastloopt. Het leven wordt lichter. Er komt meer ruimte en meer rust en daarmee ook meer geluk.  Niet als een constant hoogtepunt, maar als een dieper gevoel van oké zijn met wat er is.

Wanneer je je gedachten en gevoelens begint te observeren en steeds dieper in jezelf zakt, valt er gaandeweg nog iets op.  Iets dat al die tijd op de achtergrond aanwezig was: een stille, open ruimte die niet verandert, ongeacht wat je denkt, voelt of meemaakt. Die ruimte was er altijd al, je merkte ze gewoon niet op door het mentale geruis in ons hoofd.  

In een volgende blog bekijken we hoe die stille achtergrond eigenlijk jouw diepste natuur is: bewustzijn zelf. De verschuiving gaat dan van "ik ben me bewust van mijn gedachten en gevoelens" naar "ik bén bewustzijn". Geen theoretisch of zweverig idee, maar een verrassend diep gevoel van thuiskomen, waar spiritualiteit een meer centrale rol krijgt.  En voor veel mensen een verrassend directe weg naar een dieper gevoel van geluk.

Nog in een andere blog bekijk ik graag met jou enkele tips hoe je ervoor kan zorgen om zoveel mogelijk aanwezig en bewust te blijven, waarbij we het onder andere over meditatie hebben.